نخستین نشست «ژورنال کلاب» جستارنویسی برگزار شد

 سعید حسام‌پور رئیس دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شیراز و داور این دوره، با اشاره به آسیب‌های رایج در جستارنویسی، اظهار کرد: به نظر می‌رسد مشکل برخی آثار از جای دیگری ناشی می‌شود و اگر نویسندگان به چند نکته کلیدی توجه کنند، مسیر روشن‌تر و هموارتری پیش روی خود خواهند داشت.

او با بیان این‌که در سال‌های اخیر بارها با آثاری مواجه شده که به موضوع‌های کلیشه‌ای پرداخته‌اند، گفت: متأسفانه بسیاری از دوستان سراغ مسائلی می‌روند که بارها درباره آن‌ها نوشته شده است؛ مانند اهمیت قصه و قصه‌گویی. روشن است که قصه اهمیت دارد و قصه‌گویی ارزشمند است. دیگر زمان آن گذشته که همان حرف‌های تکراری را با بیانی دیگر بازنویسی کنیم. تکرار بدیهیات و بازنویسی گفته‌های دیگران، حتی با زبان متفاوت، جستار را پیش نمی‌برد و نویسنده باید از این کلیشه‌نویسی فاصله بگیرد.

شخصی‌سازی، نه بازگویی نوستالژیک

این داور با اشاره به مفهوم «شخصی‌سازی» اظهار کرد: برخی گمان می‌کنند اگر از پدربزرگ یا مادربزرگ قصه‌گوی خود یاد کنند، متن‌شان شخصی شده است؛ در حالی که شخصی‌سازی به معنای روایت صرف گذشته نیست. این‌که بگوییم در روستای ما کسی خوب قصه می‌گفت، لزوماً جستار را شخصی نمی‌کند. مهم آن است که تجربه زیسته خود را به یک تأمل و تحلیل تبدیل کنیم.

او تصریح کرد: جستار نباید به خاطره‌نویسی محض یا داستان‌گویی صرف تبدیل شود، بلکه باید در کنار روایت، به مخاطب ایده و پرسش بدهد و او را به اندیشیدن وادارد.

جستار انتقادی با چارچوب علمی

حسام‌پور با اشاره به برخی آثار که به نقد تجربه‌های شخصی در کانون‌ یا جشنواره‌های قصه‌گویی پرداخته‌اند، گفت: اگر این نقدها بدون غرض‌ورزی و با چارچوب علمی نوشته شوند، می‌توانند جستار انتقادی موفقی باشند، حتی در بیان تجربه شخصی نیز باید منطق و ساختار رعایت شود.

روایت، اما نه داستان

او با اشاره به اثر برگزیده این دوره اظهار کرد: در این نوشته، نویسنده از تجربه‌ای واقعی درباره مواجهه با مفهوم مرگ در میان کودکان آغاز می‌کند، سپس وارد تحلیل کتاب می‌شود و دوباره به جهان واقعی بازمی‌گردد. این رفت‌وبرگشت سنجیده میان واقعیت و داستان، متن را از روایت محض خارج می‌کند و به سطحی تأمل برانگیز می‌رساند. موضوع مرگ‌پذیری و نحوه انتقال مفهوم مرگ به کودکان هم‌چنان محل بحث پژوهش‌گران است و استفاده از ظرفیت قصه برای طرح این مسئله، نقطه قوت اثر به شمار می‌رود.

ساختار غیرخطی و پایان‌بندی منطقی

او درباره فرم اثر برگزیده گفت: متن به صورت غیرخطی پیش می‌رود؛ از اندوه شخصی آغاز می‌کند، به تحلیل کتاب می‌رسد و دوباره به تجربه زیسته بازمی‌گردد. این رفت‌وبرگشت‌های اندیشیده، متن را خسته‌کننده نمی‌کند و در نهایت به پایان‌بندی منطقی می‌انجامد.

او در عین حال تأکید کرد: این اثر نیز بی‌نقص نبوده است و می‌توانست کوتاه‌تر و فشرده‌تر باشد. نقل‌قول‌های مستقیم باید با ذکر دقیق منبع، صفحه و سال انتشار همراه باشند و برخی تکرارهای نگارشی نیز نیازمند بازبینی بود.

زبان صمیمی و شکستن فضای خشک مقاله

حسام‌پور اظهار کرد: جستار نباید به زبان خشک و رسمی مقاله دانشگاهی نوشته شود. استفاده از زبان گفتاری در دیالوگ‌ها و حتی برخی تعابیر عامیانه در جای درست، می‌تواند فضای رسمی را بشکند و صمیمیت ایجاد کند، البته به شرط آن‌که به افراط نینجامد. جمله‌های طولانی و واژه‌های پیچیده لزوماً متن را قوی‌تر نمی‌کنند. گاهی جمله‌های کوتاه و ضربه‌ای اثرگذاری بیشتری دارند و ذهن مخاطب را درگیر می‌کنند.

موضوع زنده، شرط نخست جستارنویسی

رئیس دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شیراز در ادامه این نشست با تأکید بر ضرورت انتخاب آگاهانه موضوع، اظهار کرد: نویسنده باید تصمیم بگیرد قرار است متن خود را با چه رویکردی پیش ببرد. آیا می‌خواهد پرسشی طرح کند؟ آیا می‌خواهد ابهام، خشم، شیفتگی یا دغدغه شخصی‌اش را درباره مسئله‌ای بیان کند؟ توصیه من این است که اگر می‌خواهید چیزی بنویسید، موضوعی را انتخاب کنید که واقعاً برای‌تان مهم است؛ نه تنها برای شرکت در یک رویداد. اگر موضوع برای خودتان زنده نباشد، برای خواننده هم زنده نخواهد بود.

مقدمه، قاعده قطعی نیست

این داور ادامه داد: در جستار می‌گوییم ساختار می‌تواند شامل مقدمه، بدنه و نتیجه‌گیری باشد، اما این حکم آیه نیست. می‌توان با شیوه‌ای خلاقانه وارد بحث شد، به شرط آنکه مخاطب در همان سطرهای آغازین متوجه دغدغه نویسنده شود.

او تأکید کرد: کارکرد مقدمه روشن کردن مسئله است و این هدف می‌تواند با روش‌های متنوعی محقق شود.

جستار، محل صدور حکم نیست

حسام‌پور با اشاره به تفاوت جستار و مقاله علمی اظهار کرد: در مقاله، پژوهش‌گر بر اساس داده و آزمایش و مستندات به جمع‌بندی قطعی می‌رسد و از باید و نباید سخن می‌گوید. اما در جستار، ما در حال گفت‌وگوی ذهنی با خود و خواننده هستیم.در جستار بهتر است بگوییم به نظر می‌رسد، من فکر می‌کنم، یا به این نتیجه رسیده‌ام. قرار نیست حکم قطعی صادر کنیم. ما یافته‌های ذهنی و دغدغه‌های شخصی خود را با مخاطب به اشتراک می‌گذاریم، البته با پشتوانه منطقی.

تعادل میان علم و زندگی

رئیس دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شیراز با اشاره به استفاده از منابع علمی در جستار گفت: حتی اگر موضوع علمی است و استناد دارید، نباید متن به انبوهی از نقل‌قول‌های مستقیم تبدیل شود. جستار باید عمدتاً برآمده از قلم نویسنده باشد.

حسام‌پور افزود: در نقل‌قول و آوردن ۱۰ یا ۱۵ منبع با استنادهای طولانی، متن را از جستار بودن خارج می‌کند. بهتر است نقل‌ها غیرمستقیم و در خدمت تحلیل شخصی باشند.

«من» در جستار، نقطه قوت است

او تأکید کرد: در جستار نباید برای استفاده از ضمیر اول‌شخص ترسید. بر خلاف مقاله و پایان‌نامه که تأکید بر حذف منِ نویسنده است، در جستار همین «من» به متن جان می‌دهد و آن را صمیمی‌تر می‌کند.

حسام‌پور گفت: جستار نوعی بندبازی میان داستان و مقاله است؛ نه باید کاملاً داستان‌گونه شود و نه کاملاً علمی و خشک. تعادل و ظرافت در این میان اهمیت دارد. از اغراق، زیاده‌روی در استعاره‌ها، یا استفاده بیش از حد از زبان عامیانه پرهیز کنید. همان‌قدر که نباید متن کاملاً علمی و خشک باشد، نباید به خاطره‌نویسی صرف هم تبدیل شود.

حجم مناسب و انتقال ایده

این داور درباره حجم آثار اظهار کرد: مهم تعداد صفحه‌ها نیست، مهم انتقال ایده است. جستار می‌تواند از حدود ۵۰۰ یا هزار کلمه آغاز شود و تا چند هزار کلمه ادامه یابد، اما طولانی‌نویسی بی‌دلیل یا کوتاه‌نویسی شتاب‌زده هر دو به ایده آسیب می‌زنند.

داوری، انتخاب نسبی بهترین‌ها

حسام‌پور در پایان با اشاره به فرآیند داوری گفت: هیچ اثری بی‌نقص نیست و انتخاب‌ها در مقام مقایسه انجام می‌شود. ما با همه دقت تلاش می‌کنیم بهترین آثار را برگزینیم، اما ممکن است خطا هم داشته باشیم. جستار موفق، متنی است که از کلیشه فاصله بگیرد، بر دغدغه واقعی نویسنده استوار باشد، منطق درونی خود را حفظ کند، از صدور حکم قطعی بپرهیزد و مخاطب را به اندیشیدن دعوت کند.