هشدار صالحی درباره تأثیر هوش مصنوعی بر خلاقیت ادبی

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در آیین افتتاح مرکز کارآفرینی و نوآوری چاپ و نشر تأکید کرد فناوری همواره بر صنعت کتاب و نشر اثرگذار بوده و باید از ایده‌های خلاقانه و شکل‌گیری شبکه‌های نوآورانه در این حوزه حمایت کرد.

به گزارش میز هنری،به نقل از روابط‌عمومی خانه کتاب و ادبیات ایران، آیین افتتاح «مرکز کارآفرینی و نوآوری چاپ و نشر خانه کتاب و ادبیات ایران» و «نمایشگاه دائمی کتاب‌های برگزیده جمهوری اسلامی ایران» سه‌شنبه (سوم شهریور ۱۴۰۵) با حضور سیدعباس صالحی؛ وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، محسن جوادی؛ معاون امور فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، علی منتظری؛ رئیس جهاد دانشگاهی، ابراهیم حیدری؛ مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران، محمدحسین ایمانی خوشخو؛ رئیس پارک علوم و فناوری‌های نرم و صنایع فرهنگی و جمعی از دیگر مسئولان فرهنگی کشور و اصحاب قلم، نشر و رسانه برگزار شد.  یکی از مهم‌ترین مخاطرات هوش مصنوعی در حوزه نشر خلاقیت انسانی است  وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در این آیین ضمن گرامیداشت یاد امام راحل، رهبر شهید انقلاب حضرت آیت‌الله خامنه‌ای و شهدای مظلوم ایران در جنگ‌ ۱۲ روزه  و جنگ رمضان، شهدای مدرسه میناب و همچنین شهدای گران‌قدر دولت و همه دولتمردانی که از ابتدای انقلاب اسلامی در مسیر خدمت به مردم و کشور جان خود را فدا کردند، گفت: هفته وحدت و میلاد پیامبر اکرم(ص) را به همه شما عزیزان تبریک می‌گویم. از همه کسانی که فرصت برگزاری چنین برنامه‌ای را فراهم کردند، تشکر می‌کنم. به‌ویژه عزیزان دانشگاهی و استادانی که در دهه‌های مختلف و پس از انقلاب اسلامی نقش مهمی در پیشبرد فرهنگ و ادبیات کشور داشته‌اند.   وی با بیان اینکه تمدن‌ها با کتاب آغاز شده‌اند، مطرح کرد: نقطه آغاز انسانیت، تعقل، خرد و اندیشه است و کتاب یکی از مهم‌ترین جلوه‌های این ویژگی انسانی است. بنابراین کتاب را نباید صرفا قدیمی‌ترین رسانه بشری دانست؛ بلکه کتاب مهم‌ترین تجلی بُعد انسانی انسان، یعنی تعقل، خرد و اندیشه است. اگر به تاریخ کتاب و نشر نگاه کنیم، فناوری در عرصه‌های مختلف همواره بر این حوزه تأثیر گذاشته است. به‌طور کلی می‌توان سه تحول مهم را در این زمینه مورد توجه قرار داد؛ نخست فناوری صنعتی و صنعت چاپ. اختراع دستگاه چاپ و گام‌های بعدی در صنعت چاپ، دریچه‌ای جدید به روی حوزه نشر باز کرد و امکان تولید و انتشار گسترده کتاب را فراهم آورد.  صالحی به تحول دوم و سوم در این حوزه اشاره کرد و ادامه داد: تحول دوم فناوری رایانه است. از نخستین رایانه‌های الکترونیکی و سپس رایانه‌های دیجیتال و شخصی گرفته تا لپ‌تاپ‌ها، تلفن‌های همراه هوشمند و امروز هوش مصنوعی، این فناوری مسیر تازه‌ای را در برابر حوزه نشر قرار داده است. تحول سوم نیز انقلاب ارتباطی مبتنی بر اینترنت است. این انقلاب حوزه‌های مختلف زندگی ما را تحت تاثیر قرار داده و حوزه کتاب و نشر نیز یکی از عرصه‌هایی است که به‌طور جدی از این تحول تاثیر پذیرفته است. این سه تحول فضای نشر و کتاب را در قرن بیست‌ویکم به‌طور جدی متفاوت کرده‌اند. بنابراین اگر درباره کتاب فکر می‌کنیم، باید هم‌زمان به فناوری نیز توجه داشته باشیم.  وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی اضافه کرد: یکی از نمونه‌های این تحول چاپ بر اساس تقاضاست که در سال‌های اخیر روند قابل توجهی پیدا کرده است. این شیوه هم در کاهش هزینه‌های نشر موثر است و هم می‌تواند دسترسی به کتاب‌های کمیاب و نایاب را تسهیل کند. بسیاری از کتاب‌های خوب، سال‌ها به دلیل محدودیت شمارگان و هزینه‌های تولید، کمیاب یا نایاب بودند، اما چاپ بر اساس تقاضا می‌تواند این مسئله را تا حدی برطرف کند. حوزه دوم، نشر الکترونیک است. در سال‌های اخیر روند استفاده از قالب‌های الکترونیک و صوتی در جهان و ایران رشد قابل توجهی داشته است. بر اساس نظرسنجی‌ای که سال گذشته انجام شد، بخشی از مخاطبان، کتاب الکترونیک و صوتی را به‌عنوان قالب اصلی مطالعه خود انتخاب کرده‌اند. این روند نشان می‌دهد که نشر الکترونیک و قالب‌های جدید کتاب در حال طی کردن مسیر تازه‌ای هستند.  وی همچنین به قالب‌های جدید کتاب اشاره کرد و گفت: در پیمایش ملی سبک زندگی ایرانیان در سال ۱۴۰۲، درباره میزان مطالعه کتاب نیز پرسش شده است. کتاب دیگر صرفا به معنای خواندن متن چاپی نیست؛ بلکه کتاب می‌تواند شنیده شود و قالب صوتی آن نیز بخشی از تجربه مطالعه امروز است. کتاب‌های تعاملی نیز از دیگر قالب‌های جدید هستند که به‌ویژه در حوزه کودک و نوجوان در حال گسترش‌اند. این کتاب‌ها امکان رفت‌وبرگشت و تعامل مخاطب با اثر را فراهم می‌کنند و با ویژگی‌های نسل جدید که با شبکه‌های اجتماعی و قالب‌های تعاملی خو گرفته است، تناسب بیشتری دارند. از این منظر فناوری فقط یک ابزار برای تغییر شکل کتاب نیست؛ بلکه می‌تواند فرصتی برای تحقق عدالت انسانی، اجتماعی و جغرافیایی باشد.   صالحی همچنین با بیان اینکه فناوری‌های جدید، کتاب‌های الکترونیک و قالب‌های صوتی، فرصت‌های تازه‌ای برای نابینایان، ناشنوایان و افراد دارای معلولیت‌های مختلف فراهم کرده‌اند، ادامه داد: فناوری امروز امکان‌های جدیدی برای خواندن و ارتباط با کتاب در اختیار  اقشاری قرار داده است که در گذشته ممکن بود دسترسی آنها به کتاب و مطالعه دشوار، محدود یا پرهزینه باشد. فناوری به تحقق عدالت جغرافیایی نیز کمک می‌کند. مناطق محروم و دور از دسترس می‌توانند از طریق کتابخانه‌های دیجیتال و منابع آنلاین به کتاب و دانش دسترسی پیدا کنند. بنابراین فناوری را نباید دست‌کم گرفت؛ زیرا می‌تواند هم در مسیر عدالت اجتماعی و انسانی و هم در مسیر عدالت جغرافیایی به کار گرفته شود.  وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ادامه  داد: ما که به نمایندگی از حوزه کتاب گرد هم آمده‌ایم، باید توجه داشته باشیم که هسته مرکزی کتاب، فراهم کردن فرصت خواندن و اندیشیدن و نزدیک‌تر شدن انسان به انسانیت است. فناوری می‌تواند در خدمت این هدف قرار گیرد. البته امروز با یک فناوری جدید و متفاوت نیز مواجه هستیم؛ هوش مصنوعی. کمتر اختراعی در تاریخ بشر وجود دارد که تا این اندازه برای انسان مبهم باشد که چه آینده‌ای را رقم خواهد زد. حتی با وجود تجربه‌هایی مانند اختراع بمب اتم، اکنون درباره هوش مصنوعی با پرسش‌های جدی مواجهیم که نمی‌دانیم در سال‌های آینده چه ابعادی پیدا خواهد کرد و چه تاثیری بر انسان و جهان خواهد گذاشت. ما در نتیجه سه تحول بزرگ، یعنی صنعت چاپ، فناوری رایانه و انقلاب ارتباطی وارد دنیای جدیدی از فناوری و نشر شده‌ایم و اکنون باید تلاش کنیم در این مسیر منفعل و متاخر نباشیم. بخش فرهنگ و بخش خصوصی که در حوزه نشر فعالیت می‌کنند، باید در شکل‌گیری آینده کتاب و نشر نقش‌آفرین باشند.   در نقطه عطف تاریخ در زمینه آموزش ایستاده‌ایم صالحی در بخش دیگری از سخنان خود با تاکید بر اینکه باید با نظام آموزش و پرورش ارتباط و همکاری بیشتری برقرار کنیم، گفت: نگاه ویژه رئیس‌جمهور محترم به حوزه آموزش و مدرسه نیز از این جهت قابل توجه است. امروز مباحثی مانند مدرسه‌های جدید، آموزش مستمر معلمان و استفاده از هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین، اهمیت زیادی پیدا کرده است. اگر می‌خواهیم از منظر کتاب و نشر در روند آینده کشور موثر باشیم، باید از همین نقطه عطفی که امروز در آن قرار داریم، توجه به مدرسه و آموزش را جدی بگیریم.  وی با بیان اینکه شرایط سال‌های اخیر، از تعطیلی مدارس در دوران کرونا تا شرایط خاصی که در مقاطع مختلف به وجود آمده، معلمان و دانش‌آموزان را تا حدی برای استفاده از فناوری آماده‌تر کرده است، ادامه داد: هرچند نظام ما معمولا آهسته حرکت می‌کند، اما این تحولات آمادگی بیشتری برای ورود فناوری به مدرسه ایجاد کرده است. نشر نیز نباید در این مسیر متوقف بماند. ما به یک برنامه منظم و پیوسته نیاز داریم. باید به سمت مدرسه‌های نوآورانه و فناورانه حرکت کنیم؛ مدارسی که در آنها کتاب نیز جایگاه خود را داشته باشد.  وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ادامه داد: در اینجا قالب کتاب اهمیت نخست را ندارد؛ آنچه اهمیت دارد، شکل‌گیری فکر منسجم است. باید کاری کنیم که دانش‌آموز و کودک ما بتواند مطالعه کند، بیندیشد، انسجام ذهنی پیدا کند و قدرت تحلیل و انتقال فکر خود را افزایش دهد. اینها از کارکردهای مهم کتاب و مطالعه است. وی همچنین به مسئله هوش مصنوعی و مخاطرات آن اشاره کرد و گفت: هوش مصنوعی ما را وارد دنیایی جدید خواهد کرد. فرصت زیادی برای مواجهه با آن نداریم، اما مهم این است که از پیش بدانیم خطرات آن چیست و برای به حداقل رساندن این خطرات آماده باشیم. هر فناوری جدید، در کنار فرصت‌ها، خطرات و چالش‌های جدیدی نیز به همراه دارد. بنابراین، باید مطالعات لازم و همفکری‌های جدی برای شناخت مسائل و یافتن راه‌حل‌های مناسب انجام شود.  صالحی یکی از مهم‌ترین مخاطرات هوش مصنوعی در حوزه نشر را مسئله خلاقیت انسانی دانست و ادامه داد: انسان در طول تاریخ، خلاقیت ادبی و هنری خود را به شکل‌های مختلف نشان داده است. در این سرزمین فردوسی، نظامی، مولوی، عطار، حافظ و سعدی ظهور کرده‌اند و این جریان خلاقیت در طول تاریخ ادامه داشته است. اکنون باید به این پرسش توجه کنیم که هوش مصنوعی چه تاثیری بر خلاقیت‌های ادبی خواهد گذاشت و چه باید کرد تا ایران خلاق به ایران کارخانه تولید متن، تبدیل نشود. این مسئله‌ای جدی است که باید درباره آن اندیشید.  وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی همچنین با بیان اینکه قوانین و نظام حقوقی و اخلاقی ناظر بر این حوزه نیز باید مورد توجه قرار بگیرد، گفت: ما در این زمینه عقب هستیم و ضعف‌های جدی داریم. اگر فناوری با سرعت شتابان رشد کند و نظام حقوقی و اخلاقی ما از آن عقب بماند، فناوری می‌تواند همه‌چیز را با خود ببرد. بنابراین باید هم‌زمان با رشد فناوری، درباره حقوق، اخلاق و قواعد ناظر بر آن نیز چاره‌اندیشی کنیم. در کنار این مسائل، باید به ایده‌های خلاقانه در حوزه فناوری توجه و از شکل‌گیری شبکه‌های نوآورانه حمایت کنیم. از نمایشگاه کتاب سال گذشته با همکاری مجموعه‌های مختلف، گام‌هایی در این مسیر برداشته شده است. نمی‌خواهیم در این زمینه بزرگنمایی کنیم، اما همین گام‌ها می‌تواند مقدمه‌ای برای گام‌های بعدی و فراهم شدن فرصت‌های تازه برای اتفاقات خوب در حوزه کتاب و نشر باشد.  وی افزود: برای امثال من، خیابان انقلاب اسلامی یکی از نواحی فرهنگی و نوستالژیک تهران است؛ جایی که کتاب‌فروشی‌ها، دانشگاه‌ها، رفت‌وآمد دانشجویان و استادان و حتی پیاده‌روهایی که در آنها کتاب عرضه می‌شود، بخشی از هویت فرهنگی شهر را شکل داده‌اند. مهم است که این فضای فرهنگی تضعیف یا خدای ناکرده خاموش نشود. اینکه چنین اتفاقی در یک نقطه فرهنگی و در چنین فضایی در حال شکل‌گیری است، به نظر من یک نقطه قوت است.  سیدعباس صالحی در پایان گفت: امیدوارم کار آغاز شده استمرار پیدا کند و با حضور و همکاری مجموعه‌های دیگر نیز ادامه یابد و شاهد تحولات مهم و مؤثری در عرصه کتاب و کتاب‌خوانی در کشور عزیزمان ایران باشیم. ایران کشوری است که ریشه‌های فرهنگی و تمدنی عمیقی دارد. تندبادها نیز نمی‌توانند به‌سادگی برگ‌های این درخت تنومند را تکان دهند. ریشه این شجره آن‌قدر عمیق است که هر دشمنی که در طول تاریخ به این آب و خاک طمع کرده، یا زمین‌گیر شده یا خود در هاضمه این تمدن غرق شده است. امیدواریم از شرایط سخت امروز کشور نیز عبور کنیم و روزهای خوش و روشن، در کنار همه تلخی‌هایی که وجود دارد، در حیات این سرزمین عزیز فرا برسد.  در پایان این مراسم وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ضمن افتتاح مرکز «کارآفرینی و نوآوری چاپ و نشر خانه کتاب و ادبیات ایران» و «نمایشگاه دائمی کتاب‌های برگزیده جمهوری اسلامی ایران» از شرکت‌های انتشارات هوشمند پژوه (کتابینو)، عصر تراکنش انتشارات راه فردا، موسسه فرهنگی هنری چند منظوره ماه میترا، رسانیو، رویاسازان نوین کارآفرینی، خانه کتاب نوین کاشان، رهپویان دانش و آگاهی، فناوری و توسعه دانش حقوق پندار نیک، اندیشه ورزان زمستان (کتاب کلاد) و حالا بازدید و از نزدیک در جریان نحوه فعالیت آنها قرار گرفت